عقد مساقات به چه معنایی است؟

قراردادها و عقود معین در قانون مدنی ایران، چارچوب های مشخصی برای تنظیم روابط مالی و اقتصادی اشخاص فراهم می کنند. در حوزه کشاورزی و باغداری، شناخت دقیق قراردادهایی نظیر مزارعه و مساقات اهمیت ویژه ای دارد، چرا که فعالان این حوزه بدون آگاهی از ابعاد حقوقی آن ها ممکن است با چالش های جدی مواجه شوند. عقد مساقات یکی از مهم ترین و کاربردی ترین عقود معین است که به مدیریت، نگهداری و بهره برداری از باغات اختصاص دارد. در این مقاله به بررسی ماهیت، ویژگی ها، شرایط، آثار و نحوه انحلال عقد مساقات می پردازیم.

منظور از عقد مساقات چیست و چه ویژگی هایی دارد؟

عقودی که در قانون مدنی وجود دارد به دو دسته عقود معین و غیر معین تقسیم می شوند. عقد مساقات جزء عقود معین در قانون مدنی می باشد و دارای شرایط خاص است. مساقات در لغت به معنای به هم آب کشیدن و یک دیگر را آب دادن است. اگر بخواهیم ساده و روان و قابل فهم بیان کنیم باید بگوییم که منظور حفظ و نگهداری و هرس کردن گیاهان یک باغ می باشد. آن کسی که به آبیاری درختان مشغول است را عامل و صاحب زمین را مالک می گویند. موردی که در عقد مساقات دارای اهمیت است این است که باید میزان سهم هر یک از طرفین مشخص باشد.

ویژگی های عقد مساقات عبارتند از:

• عقدی لازم: عقد مساقات جزء عقودی است که در قانون مدنی ذکر شده است. اصل بر این است که هر عقدی که در قانون وجود دارد عقدی لازم است. بنابراین عقود رضایی نوعی استثنا در مورد عقود است. پس این طور نتیجه می گیریم که عقد مساقات لازم است. منظور از لازم بودن عقد این است که عقد با اراده طرفین به راحتی از بین می رود. تنها راه از بین بردن این نوع عقد این است که حق فسخی برای طرفین تعیین شده باشد.
• عقد معوض: منظور از معوض بودن این است که مالی بین طرفین مورد تبادل قرار می گیرد. در اینجا میزان شراکت عامل خود معوضی برای این قرارداد است. بنابراین عوض مورد نظر در این نوع عقد سهم الشرکه عامل است.
• عقد با فوت طرفین از بین نمی رود: این عقد به این دلیل که لازم است با فوت طرفین از بین نمی رود. یعنی اگر مالک زمین فوت کند قرارداد مساقات با عامل همچنان به قوت خود پابرجاست.

شرایط عقد مساقات

هر عقدی که ایجاد می شود باید شرایط ماده 190 قانون مدنی در آن رعایت شود. این موارد شامل:

قصد طرفین و رضای آنها
اهلیت طرفین
موضوع معین که مورد معامله باشد
مشروعیت جهت معامله

این موارد قواعد عام تمامی قراردادها است. اما مواردی وجود دارد که تنها مخصوص قرارداد مساقات است که به شرح ذیل می باشد:

آنچه واضح و مشخص است این است که از شرایط عقد مساقات این است که موضوع این عقد، آبیاری درخت و امثال آن  است همچننی باید درآمد آن به نحو توافق بین طرفین عقد تقسیم شود. عقد مزارعه با موضوع کشت و زرع در زمین بین طرفین عقد منعقد می شود اما عقد مساقات اختصاص به نگهداری و آبیاری درختان باغ دارد. می توان گفت نوعی حق العمل کاری است.

نکته بسیار مهم این است که حتما باید دستمزد عامل، به صورت سهم بردن از محصول و ثمره باشد. مثلا یک دوم یا یک سوم از ثمره. بنابراین طبق این سخن مالک درختان و اشجار نمی تواند مبلغی را به عنوان حق الزحمه به عامل بدهد. البته باید این مورد را اضافه کنیم که مالک می تواند مبلغی را در کنار سهم عامل به او بدهد که هیچ مشکل قانونی ندارد. این مورد هم بسیار حائز اهمیت است که در این نوع عقد همانند عقد مزارعه نمی توان شرط کرد که تمام مال تنها به یک نفر برسد که در این صورت قرارداد باطل است.

آثار و حقوق و منافع طرفین در عقد مساقات

موردی که بسیار اهمیت دارد این است که چون مساقات عقدی معوض است باید مالک از میزان درآمد سهم معینی را بر اساس توافق طرفین به آن پرداخت کند.

اگر عامل، اقدام به مساقات ننموده و کسی هم نباشد که به جای او این کار را انجام دهد، چون عقد لازم است ، قاضی می تواند وی را به انجام تعهد ملزم کرده و یا عقد مساقات را با هزینه خود عامل انجام دهد. اگر هم مدت منقضی شده و عامل، ایفای تعهد نکرد، باید اجرت المثل مالک درختان را بدهد .

فسخ و انحلال عقد مساقات

فسخ در عقد مساقات تنها در صورت عدم انجام امورات قانونی ممکن می شود. زیرا عقد مساقات لازم است و عقد لازم هم به راحتی قابل فسخ نیست. بنابراین مهم ترین موجبات فسخ در مساقات، تخلف اساسی از تعهدات قراردادی، تخلف از شروط مندرج در قرارداد، تدلیس و فریب است. همچنین اگر هر یک از طرفین دارای خیاراتی هستند می توانند در زمان موجودیت خیارات از آن ها استفاده و اعمال کنند.

در هر مورد که مساقات باطل یا فسخ شود تمام ثمره، از آن مالک است و عامل تنها مستحق اجرت المثل خواهد بود.

 سخن پایانی

عقد مساقات یکی از نهادهای کارآمد فقهی و حقوقی در بخش کشاورزی است که با ایجاد تعادل میان منافع مالک و تلاش های عامل، انگیزه لازم را برای آبادانی باغات فراهم می کند. شناخت دقیق ویژگی های لازم بودن این عقد، لزوم تعیین سهم از محصول و پیامدهای حقوقی تخلف از تعهدات، به باغداران و فعالان این حوزه کمک می کند تا با تنظیم قراردادهای اصولی، از بروز اختلافات ملکی و دعوی حقوقی در آینده جلوگیری کنند. در صورت بروز هرگونه اختلاف، مراجعه به مراجع قضایی و استناد به ترتیبات قانونی پیش بینی شده در قانون مدنی، راهگشای حل و فصل مسائل خواهد بود.

خدمات گروه وکلای حق وران

گروه وکلای حق وران پاسخگوی نیازهای شما در مسائل مختلف حقوقی از قبیل بهترین وکیل حقوقی تهران و … می باشد. خدمات حق وران به صورت ارائه مشاوره حضوری، تلفنی، آنلاین می باشد.

مشاوره رایگان

اگر به دنبال دریافت اطلاعات بیشتر و پرسش و پاسخ یا وکلای حق وران هستید می توانید از لینک ( مشاوره رایگان) اقدام کنید.

مشاوره حضوری

برای مشاوره حضوری با گروه وکلای حق وران، می توانید با شماره های (۰۲۱۸۸۱۰۹۵۶۰) تماس بگیرید و وقت خود را رزرو کنید.

مشاوره حقوقی تلفنی و آنلاین

سریع ترین و بهترین راهکار برای حل مشکلات حقوقی و گرفتن راهکار مشاوره حقوقی است. تیم ما در طول روزهای کاری آماده پاسخگویی به شماست. با تماس با ما و یا رزرو وقت مشاوره، شما می توانید به صورت مستقیم با یک مشاور حقوقی ارتباط برقرار کنید. برای مشاوره باید از طریق لینک زیر (رزرو مشاور) اقدام به رزرو مشاوره نمایید. پس از پرداخت وجه مشاوره و دریافت شماره تماس وکیل، در اسرع وقت می توانید با وکیل مورد نظر ارتباط برقرار کنید.