قاعده فراغ دادرس چیست؟ ویژگی ها و استثنائات

یکی از اصول بنیادین و تضمین کننده امنیت قضایی در نظام حقوقی ایران، اصل اعتبار آرای دادگاه ها و لزوم پایان یافتن اختلافات است. اگر قاضی پس از صدور رای، هر زمان که خواست بتواند در تصمیم خود تجدیدنظر کند یا آن را تغییر دهد، نظم عمومی و حقوق مکتسبه اشخاص به مخاطره می افتد. برای جلوگیری از این چالش، نهاد حقوقی مهمی به نام قاعده فراغ دادرس پیش بینی شده است. در این مقاله به بررسی مفهوم، ویژگی ها، استثنائات و جایگاه قاعده فراغ دادرس در حقوق ایران و نهاد داوری می پردازیم.

منظور از قاعده فراغ دادرس چیست؟

معنای لغوی فراغ را اگر بدانید می توانید تا حد زیادی متوجه شوید که چرا از این کلمه برای این امر استفاده می شود. فراغ در لغت به معنای رهایی و آزاد شدن است و آزاد بودن می باشد. منظور آن است که اگر قاضی در مورد یک پرونده حکمی صادر کرده است دیگر نمی تواند در آن تغییراتی ایجاد دهد مگر موارد استثنا که در خود قانون مشخص شده است.

اگر به ماده 8 قانون آیین دادرسی مدنی مراجعه کنید با این مفهوم بهتر آشنا می شود: هیچ مقام رسمی یا سازمان یا اداره دولتی نمی‌تواند حکم دادگاه را تغییر دهد و یا از اجرای آن جلوگیری کند مگر دادگاهی که حکم صادر نموده و یا مرجع بالاتر، آن هم در مواردی که قانون معین نموده باشد.

این ماده به این امر اشاره دارد که قاضی پس از صدور رای نمی تواند آن را اصلاح کند و رای را دگرگون کند. این ماده خود وسیله ای است برای آن که قاضی در رای خود نهایت دقت را به کار برد تا رایی اشتباه صادر نکند. بنابراین این ماده خود بازدارندگی می آورد و تا حد زیادی از صدور رای نادرست جلوگیری می کند.

پس می توان گفت بر اساس معنای فراغ، قاضی پس از صادر کردن رای نسبت به آن فرغت پیدا می کند و دیگر نیازی نیست که در رای دخل و تصرفی کند. و نسبت به آن رهایی کامل پیدا می کند مگر نسبت به مواردی که قانون خود تعیین کرده است.

ویژگی های فراغ دادرس

1. گزارش اصلاحی حکم نیست، اما همانند احکام قابلیت اجرایی دارد.
2. نکته مهم این است که گزارش اصلاحی قابلیت اعتراض و تجدیدنظرخواهی را ندارد چرا که رای محسوب نمی شود.
3. هر حکمی که دادگاه صادر می کند یک سند رسمی است و قابلیت استناد در برابر ثالث را هم دارد. این نکته را بدانید که قاضی در زمره ماموران دولتی است و هر نوشته ای را که مامور دولتی بدهد در حکم سند رسمی است.
4. هر سند رسمی را می توان به موجب دادخواست، ابطالش را از دادگاه خواست اما در مورد حکم دادگاه این امر غیر ممکن است. یعنی نمی توان با تقدیم دادخواست، ابطال حکم را از دادگاه خواست.
5. با صدور حکم قاعده فراغ دادرس حاکم می شود. یعنی دیگر قاضی نمی تواند در ماهیت آن دعوا رسیدگی و در آن تغییراتی را در آن اعمال نماید.
6. استثنائات قاعده فراغ دادرس عبارتند از: اعاده دادرسی، رفع ابهام از حکم، اعتراض ثالث، واخواهی و صدور رای اصلاحی.

استثنائات قاعده فراغ دادرس

اگر به ماده 309 قانون آیین دادرسی مدنی رجوع کنیم به استثنائات قاعده فراغ دادرس پی می بریم. این موارد شامل: هرگاه در تنظیم و نوشتن رای دادگاه سهو قلم رخ دهد مثل از قلم افتادن کلمه ای یا زیاد شدن آن و یا اشتباهی در محاسبه صورت گرفته باشد تا وقتی که از آن درخواست تجدیدنظر نشده، دادگاه راسا یا به درخواست ذی نفع، رای را تصحیح می‌نماید. رای تصحیحی به طرفین ابلاغ خواهد شد. تسلیم رونوشت رای اصلی بدون رونوشت رای تصحیحی ممنوع است. حکم دادگاه در قسمتی که مورد اشتباه نبوده در صورت قطعیت اجرا خواهد شد.

این ماده دارای دو تبصره بسیار مهم است که به قاعده فراغ دادرس اشاره دارد. تبصره 1: در مواردی که اصل حکم یا قرار دادگاه قابل واخواهی یا تجدیدنظر یا فرجام است تصحیح آن نیز در مدت قانونی قابل واخواهی یا تجدیدنظر یا فرجام خواهد بود.

تبصره 2: چنانچه رای مورد تصحیح به واسطه واخواهی یا تجدیدنظر یا فرجام نقض گردد رای تصحیحی نیز از اعتبار خواهد افتاد.

قاعده فراغ دادرس در داوری

حسب ماده 487 قانون آیین دادرسی مدنی: تصحیح رای داوری در حدود ماده (309) این قانون قبل از انقضای مدت داوری راساً با داور یا داوران است و پس از انقضای آن تا پایان مهلت اعتراض به رای داور، به درخواست طرفین یا یکی از آنان با داور یا داوران صادر کننده رای خواهد بود. داور یا داوران مکلفند ظرف بیست روز از تاریخ تقاضای تصحیح رای اتخاذ تصمیم نمایند. رای تصحیحی به طرفین ابلاغ خواهد شد. در این صورت رسیدگی به اعتراض در دادگاه تا اتخاذ تصمیم داور یا انقضای مدت یادشده متوقف می‌ماند.

آنچه در ابن مورد دارای اهمیت است این است که اشتباه مادی مورد قبول است و اشتباه حقوقی خیر مورد قبول نیست. همچنین اگر مدت داوری به پایان نرسیده باشد داور راسا می تواند اشتباه را تصحیح کند. اما اگر مدت داوری به پایان رسیده باشد راسا نمی تواند و باید به درخواست طرفین این کار را انجام دهد.

سخن پایانی

قاعده فراغ دادرس یکی از ارکان حیاتی در تامین امنیت حقوقی و قضایی شهروندان است. این قاعده از یک سو تضمین می کند که آرای صادر شده از سوی مراجع قضایی و داوری دچار نوسان و تغییرات سلیقه ای نشوند و از سوی دیگر با پیش بینی استثنائاتی نظیر تصحیح سهو قلم یا اعاده دادرسی، راه را برای جبران خطاهای احتمالی مادی باز نگه می دارد. شناخت دقیق این قاعده برای وکلا، قضات و اشخاص درگیر در دعاوی، نقشی کلیدی در انتخاب درست مسیرهای اعتراض و پیگیری حقوقی پرونده ها ایفا می کند.

خدمات گروه وکلای حق وران

گروه وکلای حق وران پاسخگوی نیازهای شما در مسائل مختلف حقوقی از قبیل بهترین وکیل حقوقی تهران و … می باشد. خدمات حق وران به صورت ارائه مشاوره حضوری، تلفنی، آنلاین می باشد.

مشاوره رایگان

اگر به دنبال دریافت اطلاعات بیشتر و پرسش و پاسخ یا وکلای حق وران هستید می توانید از لینک ( مشاوره رایگان) اقدام کنید.

مشاوره حضوری

برای مشاوره حضوری با گروه وکلای حق وران، می توانید با شماره های (۰۲۱۸۸۱۰۹۵۶۰) تماس بگیرید و وقت خود را رزرو کنید.

مشاوره حقوقی تلفنی و آنلاین

سریع ترین و بهترین راهکار برای حل مشکلات حقوقی و گرفتن راهکار مشاوره حقوقی است. تیم ما در طول روزهای کاری آماده پاسخگویی به شماست. با تماس با ما و یا رزرو وقت مشاوره، شما می توانید به صورت مستقیم با یک مشاور حقوقی ارتباط برقرار کنید. برای مشاوره باید از طریق لینک زیر (رزرو مشاور) اقدام به رزرو مشاوره نمایید. پس از پرداخت وجه مشاوره و دریافت شماره تماس وکیل، در اسرع وقت می توانید با وکیل مورد نظر ارتباط برقرار کنید.