محجورین و قوانین مخصوص آن

اهلیت در حقوق به معنای شایستگی و توانایی قانونی شخص برای دارا شدن حقوق و تکالیف (که به آن اهلیت تمتع می گویند) و نیز توانایی اجرا و اعمال آن حقوق (که به آن اهلیت استیفاء می گویند) است. اصل بر اهلیت تمتع است؛ اما برخی اشخاص به دلیل نقص یا فقدان در توانایی های عقلی و روانی، از اهلیت استیفاء محروم یا اهلیت آن ها محدود شده است. این افراد تحت عنوان محجور شناخته می شوند و قانونگذار برای حمایت آن ها، تصرفاتشان در حقوق مالی را منع یا محدود کرده و نهادهای حمایتی ویژه ای را پیش بینی نموده است.

حال سوال اصلی این است که این افراد چه کسانی هستند؟ چگونه باید آن ها را شناخت؟ چه کسانی از آنان حمایت می کنند؟

مفهوم و اقسام محجورین در قانون مدنی ایران

حجر در اصطلاح حقوقی به معنای ممنوعیت شخص از تصرف در اموال و حقوق مالی خود به حکم قانون است. ماده 1207 قانون مدنی، محجورین را به سه دسته اصلی تقسیم می کند:

• صغار: افرادی هستند که به سن بلوغ شرعی نرسیده اند (۹ سال تمام قمری برای دختران و ۱۵ سال تمام قمری برای پسران). صغار خود به دو نوع تقسیم می شوند:
  • صغیر غیر ممیز: کسی است که قوه درک و تمیز ندارد و سود و زیان را تشخیص نمی دهد.
  • صغیر ممیز: کسی است که تا حدی دارای قوه تشخیص نسبی است و می تواند خوب را از بد یا سود را از زیان تمیز دهد.
• اشخاص غیر رشید (سفیه): کسی است که تصرفات او در اموال و حقوق مالی خود عقلایی نباشد و توانایی تشخیص منافع و مصالح اقتصادی خود را نداشته باشد، حتی اگر به سن بلوغ رسیده باشد.
• مجانین: افرادی هستند که قوای درک و عقل خود را به کلی یا موقت از دست داده اند. جنون می تواند دائمی (مستمر) یا ادواری (دوره ای و غیر مستمر) باشد.

آثار حقوقی حجر در اعمال مالی و غیر مالی محجورین

وضعیت حقوقی اعمالی که محجورین انجام می دهند، بسته به نوع حجر و ماهیت عمل حقوقی متفاوت است:

نهادهای حمایتی و نمایندگی قانونی محجورین

در حقوق ایران، قانونگذار برای اداره امور مالی محجورین، سه نهاد حمایتی را به ترتیب اولویت پیش بینی کرده است:

• ولایت قهری: نمایندگی قانونی است که به حکم قانون به پدر و جد پدری داده می شود. البته باید گفت این افراد بدون نیاز به حکم دادگاه، ولی قهری محسوب می شوند و در اداره امور مالی صغار و مجانین و غیر رشیدانی که حجرشان متصل به صغر است، اختیار دارند. متصل به صغر یعنی این که از همان بدو تولد و در زمان کودکی باید اینچنین باشد.
• وصایت: اختیاری است که از طریق وصیت توسط ولی قهری (پدر یا جد پدری) برای سرپرستی امور مالی محجور پس از فوت خود به شخص دیگری که به آن وصی می گویند واگذار می شود.
• قیمومت: در صورتی که محجور ولی قهری یا وصی منصوب نداشته باشد یا آن ها صلاحیت اداره امور را از دست داده باشند، دادگاه اقدام به نصب قیم می کند. قیم موظف است تحت نظارت دادستان و دادگاه، امور مالی و در صورت لزوم امور شخصی محجور را اداره نماید.

شرایط و تشریفات صدور حکم حجر و رفع آن

اثبات حجر و رفع آن دارای تشریفات و قواعد حقوقی خاصی است:

• حجر صغیر: حجر صغیر ناشی از سن است و با تولد آغاز و با رسیدن به سن بلوغ و اثبات رشد (معمولا 18 سال تمام شمسی در رویه قضایی) پایان می یابد و نیازی به حکم دادگاه ندارد (مگر برای اثبات رشد پس از بلوغ).
• حجر جنون و سفه: در مورد اشخاصی که پس از بلوغ و رشد دچار جنون یا سفه شوند، حجر آن ها نیاز به اثبات دارد و دادگاه پس از ارجاع به کارشناسی (پزشکی قانونی برای جنون) و بررسی های لازم، حکم حجر را صادر می کند. این حکم اثر قهقرایی (نسبت به گذشته) دارد و می تواند اعمال حقوقی محجور از تاریخ شروع حجر را باطل کند.
• حکم رشد: فرد سفیه و صغیری که بالغ شده است، برای خروج کامل از حجر و توانایی تصرف در اموال خود، نیازمند اخذ حکم رشد از دادگاه است.
• رفع حجر: رفع حجر نیز مانند اثبات آن نیاز به حکم دادگاه دارد و در صورتی صادر می شود که دلیل حجر (جنون یا سفه) برطرف شده باشد.

تفاوت ها و شباهت های حجر حمایتی و حجر سوء ظنی

از نظر مبنا، حجر به دو دسته کلی تقسیم می شود:

• حجر حمایتی:
  • مبنا: ضعف یا فقدان اراده (صغر، جنون، سفه).
  • هدف: حمایت از شخص محجور در برابر اعمال حقوقی زیان بار.
  • قلمرو: تصرف در اموال و حقوق مالی خود محجور.
  • مثال: صغیر، مجنون، سفیه.
• حجر سوء ظنی (حجر قانونی):
  • مبنا: سوء ظن به شخص و حمایت از حقوق اشخاص ثالث (طلبکاران).
  • هدف: حفظ حقوق طلبکاران و جلوگیری از تضییع اموال مدیون.
  • قلمرو: ممنوعیت تصرف در اموال به زیان طلبکاران.
  • مثال: تاجر ورشکسته. تاجر ورشکسته با وجود داشتن عقل، بلوغ و رشد، از تصرف در اموال خود به زیان طلبکاران منع می شود و اداره امور او به مدیر تصفیه واگذار می گردد که آثار حقوقی مشابه حجر دارد.

سخن پایانی

مبحث محجورین و قوانین مربوط به آن، از پایه ای ترین و مهم ترین بخش های حقوق مدنی است که با نظم عمومی گره خورده است. مقررات حجر با هدف تامین عدالت حقوقی و حمایت از قشر آسیب پذیر جامعه وضع شده اند تا اشخاصی که فاقد توانایی لازم برای صیانت از منافع خود هستند، در عرصه روابط حقوقی دچار ضرر و زیان نشوند. ساختار سه گانه ولایت، وصایت و قیمومت به مثابه سپرهای قانونی عمل می کنند تا با نظارت بر اعمال نمایندگان محجورین، از تضییع حقوق آن ها جلوگیری شود و در نهایت، حجر ابزاری است که اهلیت استیفاء را با واقعیت های عقلی و روانی فرد تطبیق داده و امنیت معاملات را در جامعه تضمین می نماید.

خدمات گروه وکلای حق وران

گروه وکلای حق وران پاسخگوی نیازهای شما در مسائل مختلف حقوقی از قبیل وکیل حقوقی تهران، بهترین وکیل خانواده تهران و … می باشد. خدمات حق وران به صورت ارائه مشاوره حضوری، تلفنی، آنلاین می باشد.

مشاوره رایگان

اگر به دنبال دریافت اطلاعات بیشتر و پرسش و پاسخ یا وکلای حق وران هستید می توانید از لینک ( مشاوره رایگان) اقدام کنید.

مشاوره حضوری

برای مشاوره حضوری با گروه وکلای حق وران، می توانید با شماره های (۰۲۱۸۸۱۰۹۵۶۰) تماس بگیرید و وقت خود را رزرو کنید.

مشاوره حقوقی تلفنی و آنلاین

سریع ترین و بهترین راهکار برای حل مشکلات حقوقی و گرفتن راهکار مشاوره حقوقی است. تیم ما در طول روزهای کاری آماده پاسخگویی به شماست. با تماس با ما و یا رزرو وقت مشاوره، شما می توانید به صورت مستقیم با یک مشاور حقوقی ارتباط برقرار کنید. برای مشاوره باید از طریق لینک زیر (رزرو مشاور) اقدام به رزرو مشاوره نمایید. پس از پرداخت وجه مشاوره و دریافت شماره تماس وکیل، در اسرع وقت می توانید با وکیل مورد نظر ارتباط برقرار کنید.