عقد ضمان چیست و چه آثار حقوقی دارد؟

در روابط مالی و تجاری اشخاص، گاه پیش می آید که شخصی برای ادای دین دیگری، مسئولیت پرداخت آن را بر عهده می گیرد. این نهاد حقوقی که نقش بسزایی در تعاملات اقتصادی و گره گشایی از مشکلات مالی افراد دارد، عقد ضمان نامیده می شود. قانون مدنی ایران با الهام از فقه امامیه، احکام دقیق و منظمی را برای این عقد پیش بینی کرده است. شناخت ارکان، شرایط صحت، انواع و اوصاف عقد ضمان به اشخاص کمک می کند تا با آگاهی کامل از تعهدات سنگینی که بر عهده می گیرند، وارد این قراردادها شوند.

تعریف کلی از عقد ضمان

ابتدای امر باید به تبیین لغوی ضمان بپردازیم. ضمان در لغت به معنای پذیرش و التزام و قبول کردن چیزی می باشد. اما در اصطلاح که با معنای لغوی خود ارتباط نزدیکی دارد به معنای گرفتن تعهد شخصی که دارای تعهد است. ماده 684 قانون مدنی عقد ضمان را اینگونه بیان می کند: عقد ضمان عبارت است از اینکه شخصی مالی را که بر ذمه دیگری است به عهده بگیرد.

شما برای این که این نوع عقد را بهتر بشناسید باید ابتدا با اصطلاحات عقد ضمان آشنا شوید. ماده 684 قانون مدنی بیان می کند: متعهد را ضامن طرف دیگر را مضمون‌له و شخص ثالث را مضمون‌عنه یا مدیون اصلی میگویند. ضامن همان کسی است که تعهد شما را بر عهده می گیرد. مضمون له شمای طلبکار هستید. مضمون عنه همان بدهکار اصلی است.

این نکته را باید بیان کنیم که در این نوع قرارداد تنها بین ضامن و طلبکار رابطه ای برقرار می شود و اراده بدهکار اصلا اهمیتی ندارد. بنابراین این قرارداد رابطه ای بین ضامن و طلبکار است.

شرایط و ارکان عقد ضمان

• اهلیت: اهلیت یکی از مواردی است که باید ضامن دارا باشد. اهلیت یعنی این که طرف بتواد در امورات خود دخل و تصرف داشته باشد. اهلیت به معنای شایستگی است. این سن معمولا برابر با سن رشد یا همان 18 سالگی است. حال چرا ضامن باید دارا باشد؟ زیرا قرار است قراردادی را امضا کند که به ضررش می باشد، اما این قرارداد برای مضمون عنه یا همان بدهکار سراسر نفع است.
• عدم رضایت مدیون: مدیون یا همان بدهکار به هیچ وجه دارای اهمیت نمی باشد. یعنی اگر مضمون عنه راضی نباشد که ضامن از او ضمانت کند هیچ اشکالی وجود ندارد. اما این نکته را مد نظر قرار دهید که اگر بدون رضایت مضمون عنه ضامنتی صورت گیرد ضامن نمی تواند که پس از پرداخت به بدهکار مراجعه کند.
• عدم لزوم اطلاع ضامن از شرایط و نوع دین: منظور آن است که حتما لازم نیست که ضامن بداند علت ضمانت برای چیست. یا این که شرایط طلب چگونه است و امثالهم. در ضمانت با این تفاسیری که بیان شد نیازی به علم تفصیلی از ضمانت نداریم و همین که اجمالی علمی داشته باشیم کفایت می کند.
• عدم نیاز به ملائت ضامن: منظور از ملی یا همان ملائت این است که فرد دارای تمکن مالی باشد. البته اگر در زمان انعقاد قرارداد مضمون له جاهل به ملی نبودن باشد می تواند قرارداد را فسخ کند. ولی اگر بعد از آن ملی شود عقد قابل فسخ نیت. حسب ماده 690 قانونی که بیان می کند: در ضمان شرط نیست که ضامن مالدار باشد لیکن اگر مضمون‌له در وقت ضمان به عدم تمکن ضامن جاهل بوده باشد میتواند عقد‌ ضمان را فسخ کند ولی اگر ضامن بعد از عقد غیر ملیء شود مضمون‌له خیاری نخواهد داشت.

انواع عقد ضمان و آثار آن

عقد ضمان در هنگام انعقاد قرار داد بر دو نوع است.

• نقل ذمه به ذمه: وقتی که ضمان ازنوع ضمان نقلی یا همان نقل ذمه به ذمه باشد، بدهی مضمونه عنه از بین می رود. گویی از ابتدا بدهکار به مضمون له بدهی نداشته است. در این حالت مضمون له تنها با ضامن سر و کار دارد و دیگر خبری از مضمون عنه یا بدهکار اصلی نیست. منظور آن است که ذمه مضمون عنه کامل به ضامن انتقا پیدا می کند.
• ضم ذمه به ذمه: منظور از ضمان ضم ذمه به ذمه این است که این نوع عقد ذمه مضمونه عنه یا همان بدهکار به صورت کلی از بین نمی رود بلکه همزمان با ضمانت ضامن وجود دارد. یعنی مضمونه له یا همان طلبکار می تواند به هر دو آن ها مراجعه کند و درخواست وصل طلب کند.

اوصاف عقد ضمان

1. عقدی رضایی: منظور عقدی است که صرف رضایت طرفین برای انعقاد قرارداد کفایت می کند. یعنی در این نوع عقد بر اساس قرارداد طرفین که نقل باشد یا ضم با رضایت این دو قرارداد منعقد می شود و اثر خود را می گذارد. عقود رضایی دیگر نیازی به تشریفات خاصی ندارند و همان رضایت طرفین کفایت می کند.
2. عهدی و تبعی: ضمان تعهدی است که بر اساس آن عهد، یعنی عهد فی ما بین مضمون له و ضامن تعهدی ایجاد می شود که ضامن دین مضمون عنه را پرداخت کند. تعهد تنها فی ما بین طلبکار و ضامن است و بدهکار هیچ نقشی ندارد.
3. معوض: منظور از معوض این است که باید چیزی بین طرفین وجود داشته باشد. اما در عقد ضمان به نظر می رسد که مالی بین طرفین رد و بدل نمی شود. ولی اینگونه نیست. باید بگوییم که آن سودی که به مضمون عنه می رسد همان عوض معامله است.
4. عقد لازم: منظور از عقد لازم این است که طرفین نمی توانند عقد را به راحتی بر هم زنند. حسب ماده 701 قانون مدنی که بیان می کند: ضمان عقدی است لازم و ضامن یا مضمون‌له نمی‌توانند آن را فسخ کنند مگر در صورت اعسار ضامن به طوری که در ماده 690 مقرر است یا در صورت بودن حق فسخ نسبت به دین مضمون‌له و یا در صورت تخلف از مقررات عقد.
5. عقد مسامحه ای: یعنی این که عقدی نیست که برای سودجویی و منفعت باشد. بلکه جهت گره گشایی از امورات افراد جامعه است. بنابراین صرف این که طرف بداند عقد ضمان است و قرار است ضمانت کند و چه قراری است کفایت می کند.

سخن پایانی

عقد ضمان یکی از نهادهای پرکاربرد در حقوق مدنی و تجاری است که برپایه همکاری، مسئولیت پذیری و تسریع در تسویه دین شکل می گیرد. از آنجا که این عقد تعهدات مالی سنگینی را متوجه ضامن می کند، قانونگذار شرایط و ارکان دقیقی اعم از اهلیت، تعیین دین و نحوه ارکان آن (نقل ذمه یا ضم ذمه) را پیش بینی کرده است. آگاهی از ماهیت غیر معوض بودن ضمان، استثنائات حق فسخ ناشی از عدم تمکن مالی ضامن (اعسار) و تفاوت های بنیادین میان انواع ضمان، به طرفین قرارداد کمک می کند تا از بروز چالش های پیچیده حقوقی در فرآیند وصول مطالبات جلوگیری کنند.

خدمات گروه وکلای حق وران

گروه وکلای حق وران پاسخگوی نیازهای شما در مسائل مختلف حقوقی از قبیل بهترین وکیل حقوقی تهران و … می باشد. خدمات حق وران به صورت ارائه مشاوره حضوری، تلفنی، آنلاین می باشد.

مشاوره رایگان

اگر به دنبال دریافت اطلاعات بیشتر و پرسش و پاسخ یا وکلای حق وران هستید می توانید از لینک ( مشاوره رایگان) اقدام کنید.

مشاوره حضوری

برای مشاوره حضوری با گروه وکلای حق وران، می توانید با شماره های (۰۲۱۸۸۱۰۹۵۶۰) تماس بگیرید و وقت خود را رزرو کنید.

مشاوره حقوقی تلفنی و آنلاین

سریع ترین و بهترین راهکار برای حل مشکلات حقوقی و گرفتن راهکار مشاوره حقوقی است. تیم ما در طول روزهای کاری آماده پاسخگویی به شماست. با تماس با ما و یا رزرو وقت مشاوره، شما می توانید به صورت مستقیم با یک مشاور حقوقی ارتباط برقرار کنید. برای مشاوره باید از طریق لینک زیر (رزرو مشاور) اقدام به رزرو مشاوره نمایید. پس از پرداخت وجه مشاوره و دریافت شماره تماس وکیل، در اسرع وقت می توانید با وکیل مورد نظر ارتباط برقرار کنید.